روزه داری، قرآن و دعا

جلسه بیست و یکم تفسیر موضوعی قرآن کریم (سوره بقره آیات 186-183) روزه داری، قرآن و دعا

🕌 شهرری، حرم حضرت عبدالعظیم (ع)- استاد سید جواد بهشتی

دانلود فایل صوتی

سلام علیکم و رحمه الله

بسم الله الرحمن الرحیم

«الهی وَ أَنْطِقْنِی بِالْهُدَی، وَ أَلْهِمْنِی التَّقْوَی»

شب جمعه، شب رحمت و مغفرت، شب زیارتی سالار شهیدان، در آستانه ماه رمضان، در جوار فرزندان پیامبر، تقاضا می­کنم به روان تابناک آخرین فرستاده خدا، پیامبر عزیز اسلام و اهل بیت پاکش صلواتی تقدیم بفرمایید. به روان پاک امامزادگانی که ما در جوار آنها هستیم، حضرت عبدالعظیم حسنی، حضرت حمزه فرزند موسی ابن جعفر و حضرت طاهر از دودمان زین العابدین علیهم السلام و عالمانی که در این سرزمین خفته­ اند و شهیدان و مومنان و مومناتی که چشم انتظار دعای شما هستند صلواتی هدیه بفرمایید.

در سال 1370، ماه رمضان و عید نوروز همزمان شد، امسال هم یک چنین شرایطی است، در آن سال مقام معظم رهبری در پیام نوروزیشان این را فرمودند که امسال، سال خاصی است، هم بهار طبیعت و هم بهار قرآن است، هر دو را تبریک گفتند و این پیشنهاد را دادند که امسال سحرها را رمضانی و افطارها را رمضانی و نوروزی برگزار کنید، ان­شاءالله که بتوانیم همین کار را انجام دهیم. ماه رمضان و عید نوروز ان­شاءالله بر همه شما مبارک باشد، برای شفای بیماران و سلامتی خودتان و خانواده ­هایتان صلواتی عنایت بفرمایید.

امشب آیاتی از سوره مبارکه بقره را تلاوت می­کنیم. آیات 183 تا 186 را انتخاب کرده ­ایم. این آیات درباره روزه ماه رمضان، قرآن و دعا است.

اکنون آیه 183 سوره مبارکه بقره را تلاوت می­کنیم.

« اعوذ بالله من الشیطان الرجیم»

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»، ای کسانی که ایمان آورده اید، امام صادق ^{علیه­السلام} فرمودند : « این آیه­هایی که با این جمله شروع می­شود، یعنی آنقدر خداوند به بندگانش احترام گذاشته است که وقتی من می­خوانم یا می­شنوم به ذوق و شوق می­آیم » و امام حسن مجتبی ^{علیه­السلام} و امام رضا ^{علیه­السلام} و امام صادق ^{علیه­السلام} این نوع آیات را که می­خواندند به دنبالش لبیک می­گفتند، حالا من هم دوست دارم، شما امشب این آیه را که خواندم صدای لبیکتان بلند شود،  لبیک به چه معناست؟ کسی که ما را صدا می­زند، چند جور می­توانیم به آن جواب بدهیم. مثلا پدر، مادر، مدیر، فرمانده ما را صدا می­زند، یک شکل این است که بگوییم: « بله .. » ، یک شکل این است که بگوییم: « هوووم … » ، یک شکل این است که بگوییم : « چی می­گی دارم تلویزیون نگاه می­کنم …. » ، یک شکل هم این است که بگوییم: « جانم ؟ » این معنای لبیک است. خدا روزی کند برویم مدینه و بعد از آنجا راهی شویم به سمت مسجد شجره، در آنجا لباس پوشیده و لبیک می­گوییم، یعنی پروردگارا من مطیع تو هستم، جانم، چه چیز می­گویی؟ از شهر خودم هزینه کرده ­ام، آمده­ام اینجا تا فرمانبرداری کنم، می­فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ»، روزه بر شما واجب شد، آیا روزه فقط بر مسلمانان واجب است؟ «كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ»، قبل از شما هم روزه برای مسیحیان، برای یهودی­ها هم واجب بوده است، حالا این روزه چه فایده­ ای دارد؟ «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»، امید است که تقوا پیدا کنید. تقوا چیست؟ تقوا یعنی ترمز.

ماشین یک گاز دارد برای اینکه مسیر و کوه را بپیماید. یک ترمز دارد برای اینکه در دره سقوط نکند. انسان دره­ هایی را پیش رو دارد. به گناه می­رسد باید ترمز کند، اسم آن می­شود تقوا، یک مقدار معنای مرتبط­ترش این است، خویشتن­داری … پیش نامحرم رویت را بینداز، اسم این می­شود تقوا، این پول حرام است، آن را برندار. این حرف شایعه است، زبانت را به این حرف باز نکن، این نوشیدنی حرام است، نخور، اسم این می­شود تقوا ، پس تقوا به چه معناست؟ تقوا یعنی خویشتنداری به هنگام گناه. روزه، این قدرت را ، این قوت را به ما می­دهد. چون در روزه می­گوید از مال خودت نخور تا در غیر ماه مبارک رمضان به مال دیگران دست نزنی، روزه می­گوید با همسر خودت در این ساعت­ها، از اذان صبح تا اذان مغرب معاشقه نداشته باش، تا در غیر ماه رمضان به ناموس دیگران نگاه نکنی. این فیلم را نبین، این کتاب را نبین، برهنه از خانه بیرون نیا، با نامحرم دست نده ، امید است خویشتندار باشی. از امام صادق ^{علیه­السلام} پرسیدند: تقوا به چه معناست؟ حضرت یک معنای بسیار ساده گفتند. فرمودند: تقوا یعنی هرجا امر خدا باشد، حاضر باشی و هرجا نهی خدا باشد، غایب باشی.

آیه 184 سوره بقره می­فرماید: «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ»، روزهای روزه­گیری، روزهای شمرده شده­ای است، تعدادش معلوم است. حالا اگر مریض بودیم چه می­شود؟ «فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ»، آنهایی که در بین شما مریض هستند، یا در مسافرت هستند، «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ»، در طول سال در روزهای دیگری، آن روزه ­ها را بگیرند، ولی حتما باید آن روزه­ ها را بگیرند. از تکلیف خدا نمی­شود فرار کرد. البته مسافرت در ماه مبارک رمضان کراهت دارد. «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ»، آنهایی که طاقت ندارند، سالمندان یا آنهایی که مریض هستند و در طول سال نمی­توانند روزه­ شان را بگیرند، اینها باید کفاره بدهند. کفاره چیست؟ «طَعَامُ مِسْكِينٍ»، غذای یک فقیر. هزینه یک وعده غذا را باید بدهد. بیشتر مراجع تقلید فتوایشان این است که هفتصد و پنجاه گرم جو یا گندم، ذرت یا خرما. «فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ»، هرکس از روی طیب خاطر، خواست بیشتر از این مقدار بدهد بسیار خوب است، البته که این امر مستحب است، واجب نیست. معلوم می­شود یکی از ثمرات ماه مبارک رمضان، سیر شدن گرسنه­هاست، اسلام یک جوری ماه رمضان را تنظیم کرده است که به فقرا نصیبی برسد، فقرا همیشه آرزو کنند که کی شود که ماه رمضان برسد. بعضی­ها هستند که حسرت می­خورند به حال روزه­خورها، اینکه ما جانمان می­رود تا روزه بگیریم ولی فلانی مریض است، خوش به حالش روزه می­خورد. ولی خداوند می­فرماید: نه حسرت نخورید، روزه گرفتن به نفع شماست، برای جانتان، برای جسمتان، برای دنیایتان، برای آخرتتان، برای فرد، برای جامعه به نفع خودتان هست. «وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»، اگر درست متوجه شوید، روزه داری درست است که سخت است ولی نفع در آن است، خدای حکیم، این فریضه را واجب فرموده است.

آیه 185 می­فرماید: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ»، ماه رمضان در بین 12 ماه در سال، تنها ماهی است که نامش در قرآن آمده است. رمضان به چه معناست؟ یعنی سوزنده، (رَمَضَ) یعنی سوزاند. حدیث هم داریم که ماه رمضان، ماه گناه سوزان است. گناه­­های یک ساله را خداوند از روی مهر و محبتش در ماه رمضان آتش می­زند، ما ان­شاءالله پاک و پاکیزه می­شویم، ماه رمضان چه ماهی است؟ «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ»، ماهی است که در آن قرآن نازل شده است. خداوند بندگانش را با قرآن پذیرایی می­کند. قرآن چه کتابی است؟ «هُدًى لِلنَّاسِ»، راهنمایی است برای مردم، ما در زندگیمان نمی­دانیم چکار باید بکنیم؟ با چه کسی دوست شویم؟ چه رشته ­ای را، چه کاری را انجام دهیم، این کتاب ما را راهنمایی می­کند. «وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ»، در این کتاب دلایل روشنی از هدایت و فرقان است. فرقان به چه معناست؟ قدرت تشخیص درست از نادرست است. خیلی وقت­ها ما نمی­توانیم تشخیص دهیم ، ولی اگر قرآن بخوانیم این قدرت را پیدا می­کنیم. این طرفی ها درست می­گویند یا آن طرفی ها ، این حزب یا آن حزب، این گروه یا آن گروه، اگر قرآن بخوانیم قدرت تشخیص پیدا می­کنیم. اگر با قرآن انس بگیریم این قدرت را پیدا می­کنیم که حق را از باطل و درست را از نادرست تشخیص دهیم. «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ»، هرکس ماه رمضان را درک کند، باید روزه بگیرد. واجب است، شرط بندگی است و دوباره تاکید می­کند که برای مریض­ها و مسافرها نیاز نیست. بعضی از افراد مریض هستند، دکتر به آنها گفته نباید روزه بگیری، ولی باز روزه می­گیرد، این روزه قبول نیست. « وَ مَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ» هرکس از شما مریض بود و یا در مسافرت بود، «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ»، روزه از گردنش برداشته نمی­شود، فعلا در ماه مبارک رمضان روزه نگیرد تا در آن 11 ماه دیگر قضا کند. «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ »، خدای مهربان برای شما آسانی می­خواهد، نمی­خواهد شما را به سختی بیندازد، یک کار سختی هم که فرموده در آن نفعی است. «وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»، خدا برای شما زحمت نمی­خواهد، سختی نمی­خواهد، «وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ»، این سی روز را باید کامل کنی، ده روز روزه گرفتم، بعد هشت روز مسافرت بودم، باید این سی روز را کامل کنیم. این سی روز به گردن هر مسلمان زن و مرد مکلّف هست، «وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ»، خدایی که دست شما را گرفته و شما را هدایت نموده است، آن را باید بزرگ بداری، ما سرباز خداوند هستیم، فرموده روزه بگیر، باید روزه بگیریم. «وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»، امید است که قدردان خداوند باشید، خداوند اینهمه نعمت در اختیار ما قرار داده است، بخواهیم نعمت­های خداوند را بشماریم، نمی­توانیم، زمین، آسمان، خورشید، ماه، باران، چشم، گوش، دست، مادر، پیامبر، کتاب … نمی­توانیم بشماریم، این روزه، این اطاعت، یک نوع قدردانی از فرمان خداست.

علامه طباطبایی مفسر بزرگ قرآن که رحمت خداوند بر او باد، به ما گفته است که این آیه­ای که می­خواهیم بخوانیم، لطیف­ترین آیه قرآن است. هفت بار در این آیه خداوند فرموده است، خودم اینکار را می­کنم. آیه 186 می­فرماید: « وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ»، ای پیامبر اگر بندگانم آمدند سراغ تو و از من پرسیدند، بگو: «خداوند نزدیک است.» «أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ»، دعا کننده وقتی دعا می­کند، من جواب می­دهم، من حاضرم، «فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي»، تو هم به بندگانم بگو که آنها هم دعوت مرا بپذیرند. «وَلْيُؤْمِنُوا بِی»، به من ایمان بیاورند، «لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ»، امید است که پیشرفت کنند و رشد بیابند. هفت بار خداوند در این آیه فرموده است که خودم دعا کننده را مستجاب می­کنم و جواب می­دهم. چرا این آیه اینجا آمده است؟ چون ماه رمضان بیش از همه ماه­ها ماه دعا، ماه نیایش، ماه راز و نیاز و ماه ذکر است. پیامبر اکرم اسلام ^{صلی­الله­وعلیه­وآله­وسلم} در آخرین جمعه هر ماه شعبان، هر سال خطبه می­خواندند و فضایل ماه رمضان را بیان می­کردند و توصیه ­هایی داشتند، می­فرمودند که این ماه رمضان ماهی است که همه شما به میهمانی خدا دعوت شده ­اید، ماهی است همراه با مغفرت، همراه است با رحمت، ماهی است که یک آیه قرآن را بخوانید گویا همه قرآن را خوانده­اید، نفس­های شما تسبیح است، خوابیدن شما عبادت است، دعاهای شما مستجاب است، درهای جهنم بسته است و درهای بهشت گشوده است، قدر بدانیم، چشم بر هم بزنیم دوباره همین مجلس برپا می­شود، سید جواد بهشتی می­گوید رسیدیم به روزهای پایانی ماه مبارک رمضان، خیلی زود می­گذرد، پیامبر فرمودند: « در این ماه از پروردگارتان بخواهید، با نیّت­های صادق و دلهای پاک، دو چیز را از خداوند بخواهید، توفیق روزه داری و تلاوت قرآن را به شما بدهد. »

وقتی خیلی احساس می­کنید تشنه و گرسنه هستید از گرسنگی و تشنگی قیامت یاد کنید و برای خودتان توشه بردارید، به فقرا رسیدگی کنید، با خویشاوندانتان رفت ­و آمد کنید، به بزرگترها احترام بگذارید، به کودکان محبت کنید، این­ها تکالیفی است که پیامبر برای ماه مبارک رمضان فرموده­اند، عجب ماهی است.

خدایا به حق بندگان خوبت چون خوب هستند، از روی لطف و کرمت ما را برای درک درست ماه رمضان مهیا بفرما. توفیق روزه­ داری و بندگی­ات در این ماه، توفیق خدمت به فرد فرد خلقت را در این ماه به ما مرحمت بفرما. به ما فرمودند قبل از ماه مبارک رمضان حلالیت بفرمایید، یک تلفنی بکنید به فامیل به همسایه ­ها از هم حلالیت بطلبید، خدایا هر کسی به ما حقی دارد، دل آن را نسبت به ما نرم بفرما، ما هم از گردن همه کسانی که بر گردن ما حقی دارند گذشت کردیم، ما را هم عفو بفرما. رهبر عزیزمان، کشور عزیزمان، مردم عزیزمان را از هر گزندی حفظ بفرما، به روان پاک شهیدان، روح حضرت امام خمینی صلواتی عنایت بفرما.