به چه کسانی انفاق کنیم؟

شرح صفحه 46 قرآن کریم، سوره بقره آیات 274-270 از مجموعه دروس بر ساحل نور توسط حجت الاسلام سید جواد بهشتی را به صورت فیلم، صوت و متن پیاده شده تقدیم شما مخاطبان قرآنی می نمائیم. انفاق مخفیانه

دانلود فایل صوتی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

به مهمان‌سرای خدا خوش آمدید…

تمام دارایی‌های‌ ما از خداست. همان خداوند به ما سفارش کرده که بخشی از آن دارایی‌هایی را که به ما داده‌‌است، به دیگران بدهیم. و می‌فرماید: دوستتان دارم…

خداوند برای ایجاد انگیزۀ انفاق در ما این نکته‌ها را بیان فرموده است:

به سراغ قرآن می‌رویم…

می‌فرماید:

صفحۀ 46

سورۀ مبارکه بقره

آیات 274-270

آیۀ 270 : «وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ ۗ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ»

«وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ» و آنچه انفاق می‌کنید، هر نوع انفاقی که باشد، «أَوْ نَذَرْتُمْ» یا چیزی را نذر می‌کنید، «فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ»، نگویید مردم نفهمیدند! خداوند و فرشته‌ها که می‌دانند. نگویید که کسی مطلع نشد ما این زمین را برای یتیمان گرفتیم یا ما برای این جوان وام گرفتیم که داماد بشود، ولی کسی متوجه این کار ما نشد… خانم‌ها و آقایان! هر کار خیری بکنید، خدا می‌داند. دلواپس نباشید…

«وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» آن‌هایی که انفاق نمی‌کنند ظالم هستند. هم به خودشان و هم به محرومان ظلم می‌کنند و در قیامت بی کس خواهند بود. ظالمین، انصار ندارند، یاران ندارند. اما خداوند، پیامبر و خوبان یاور انفاق کنندگان هستند.

سوال: انفاق علنی باشد بهتر است یا مخفی؟ این آیه در جواب به این سؤال می‌فرماید:

آیۀ 271 : «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»

«إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ» اگر علنی انفاق کنید و صدقه بدهید، خیلی خوب است. «وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» اما اگر مخفی کنید و بدهید به فقرا بهتر است. مفسران قرآن کریم -رحمت خدا بر آن‌ها باد- می‌فرمایند که انفاق علنی یک خاصیتی دارد و انفاق مخفی یک خاصیت دیگر. برکت انفاق علنی در این است که دیگران هم به این کار تشویق می‌شوند. همانطور که ما دست در جیبمان کردیم، اطرافیان و همسایه‌ها هم به فکر می‌افتند و انفاق می‌کنند. این فایدۀ انفاق علنی است. انفاق مخفی به اخلاص نزدیک‌تر است. هر دو نوع انفاق خوب است، ولی مخفی خوبتر است.

فایدۀ دیگر انفاق:

«وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ» خداوند به خاطر این انفاق، گناهان شما را ‏می‌آمرزد. حتماً بین انفاق و آمرزش گناهان رابطه‌ای وجود دارد. همۀ ما محتاج آمرزش خدا هستیم. بیاییم با انفاق آمرزش را بخریم. «وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ» و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است. انفاق‌های شما چه آشکار باشد یا پنهان و نیت‌هایتان هر چه که باشد، خداوند آن را می‌داند.

برای مسلمان‌ها سخت بود که به غیر مسلمان‌ها انفاق بکنند. از این رو، آیۀ بعد که دربارۀ انفاق به غیر مسلمان‌ها است، نازل شد:

آیۀ 272 : «لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ ۚ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ ۚ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ»

«لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ» هدایت غیر مسلمان‌ها به عهدۀ شما نیست. اینطور نیست که شما وظیفۀ ندارید، نباید امر به معروف بکنید، نباید ارشاد و تبلیغ نباید بکنید؛ نه…! معنای آیه این نیست. بلکه معنای آیه این است که نمی‌شود کسی را به اجبار مسلمان کرد. در دو صفحۀ قبل خواندیم که «لا اِکْراهَ فِی الدّین» یعنی نمی‌شود به اجبار کسی را به دین وارد کرد. «لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ» نمی‌توانی کسی را به اجبار هدایت کنی.

«وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ» خداوند هر کسی که مستحق و شایسته باشد را هدایت می‌کند. شما انفاق را انجام بده. جواب این آیه این است: به مسلمان، به یهودی، به مسیحی انفاق کن. انفاق نشانۀ انسانیت مسلمان‌ها است. کمک‌های مؤمنانه باید همه جا را فرا بگیرد.

و این را بدانید که «وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ» آنچه را از خیر انفاق می‌کنید، «فَلِأَنْفُسِكُمْ» همۀ منفعتش برای خودتان است. «وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ» و این هم روشن است که مؤمنان و مسلمانان، مگر برای جلب رضایت خداوند انفاق نمی‌کنند. نیت مسلمان‌ها رضایت خداوند است.

«وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ» آنچه از خیر انفاق می‌کنید، بی کم و کاست هم در دنیا و هم در آخرت به شما بر می‌گردد. اثر آن به گونه‌ای است که خداوند یک بلایی را از مسیر شما بر می‌دارد یا یک منافعی را برای شما آماده می‌کند. مطمئن باشید که «انفاق کن» ضرر نمی‌کند. «وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ» و شما مورد ظلم قرار نمی‌گیرید.

آیۀ بعد، آیۀ ویژه‌ای است. می‌فرماید:

آیۀ 273 : «لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ»

«لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ» انفاق کنید مخصوصاً به فقرایی که در تنگنا قرار گرفته‌اند. حدود ۴۰۰ نفر از مهاجران مکه در مدینه سرگردان بودند. آنها به عشق اسلام به مدینه آمده بودند و هیچ فامیل، خانه و کسب و کاری هم نداشتند و همچنین در چادر زندگی می‌کردند. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم یک تختگاهی را نزدیک مسجد برای آن‌ها آماده کردند. حالا اگر شما می‌خواهید انفاق بکنید به آن کسی که در محاصره و تحت فشار است انقاق کنید و ایشان را در اولویت قرار بدهید.

حدیثی از امام باقر علیه السلام به ما رسیده است که می‌فرماید: «عاقل کسی است که خوب را از خوبتر تشخیص بدهد». از بین کسانی که می‌خواهیم به آن‌ها انفاق بکنیم، باید تشخيص بدهیم که چه کسانی وضع سختتری دارند؟

«لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ» این‌ها کسانی هستند که نمی‌توانند مسافرت بکنند، نمی‌توانند تجارت و کسب دارایی داشته باشند. «يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ» آدم بی اطلاع فکر می‌کند که آن‌ها پولدار هستند، چون عفت به خرج می‌دهند، چون دستشان را پیش کسی دراز نمی‌کنند و به روی خودشان نمی‌آورند. به قول ایرانی‌ها، صورتشان را با سیلی سرخ نگه می‌دارند. این شما هستید که باید آن‌ها را شناسایی کنید. افراد فقیر محلۀ ما چه کسانی هستند؟ کسانی که رویشان نمی‌شود نیازهایشان را بیان کنند، رویشان نمی‌شود در مقابل دیگران دست دراز کنند.

البته «تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ» نشانه‌های فقر در چهره‌هایشان وجود دارد. پس شما می‌توانید بشناسید و این طور نیست که غیر ممکن باشد. «لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا» پیش مردم دست دراز نمی‌کنند. «إِلْحَافًا» به معنی اصرار است. این افراد در مقایسه با بعضی‌ها خیلی باحیا هستند. چراکه بعضی‌ها هستند زمانی که دامن آدم را می‌گیرند. او را رها نمی‌کنند، همچنین رفتارشان به گونه‌ای است که آدم از روی اجبار یک پولی به آن‌ها می‌دهد. «وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ» همه بدانند آنچه از خیر انفاق می‌کنید کم یا زیاد، پیدا یا پنهان، خداوند می‌داند، ضبط و ثبت می‌شود.

مفسران شیعه و سنّی گفته‌اند این آیه در فضیلت علی ابن ابی طالب علیه السلام است. آقا امیرالمؤمنین علیه السلام چهار درهم داشتند. ایشان یک درهم را در روز، یک درهم را در شب، یک درهم را مخفی و یک درهم را آشکار انفاق کردند.

انفاق در شب بهتر از روز و سرّی بهتر از آشکار است

آیۀ زیر در فضیلت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام است.

آیۀ 274 : «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»

«الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ» کسانی که انفاق می‌کنند دارایی خود را «بِاللَّيْلِ» در شب، «وَالنَّهَارِ» در روز، «سِرًّا» مخفی، «وَعَلَانِيَةً» آشکارا، «فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ» مطمئن باشند که پاداش آن‌ها نزد خداوند محفوظ است. «وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ» از تهی دستی نترسند، ترسی بر آن‌ها نیست. «وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» و غصه هم نخورند.

گفته‌اند که اول «شب» آمده و بعد به «روز» اشاره شده است. از این نکته معلوم می‌شود که انفاق در شب بهتر است. همانگونه که امامان ما شب‌ها نان و غذا بر دوش خود می‌گذاشتند و بر در خانۀ فقرا می‌بردند، پس است. انفاق «سرّی» اول و بعد «آشکارا» آمده است. معلوم‌ می‌شود سرّی بهتر از آشکار است. استرس، اضطراب و ناآرامی همۀ دنیا را فرا گرفته است. بیشترین دارویی که در دنیا مصرف می‌شود داروهای آرام بخش است. آن‌هایی که می‌خواهند قرص اعصاب نخورند و آرامش داشته باشند، انفاق کنند. خداوند می‌فرماید: هر که انفاق کند‌: «لَا خَوْفٌ» ترسی نخواهد داشت، «لَا حزن» غصه نخواهد خورد.

بیاییم به وعده‌های خدا عمل کنیم…

خدانگهدار شما…