شرح صفحه 50 قرآن کریم (آیات محکم و آیات متشابه)

شرح صفحه 50 قرآن کریم، سوره آل عمران آیات 9-1 از مجموعه دروس بر ساحل نور توسط حجت الاسلام سید جواد بهشتی را به صورت فیلم، صوت و متن پیاده شده تقدیم شما مخاطبان قرآنی می نمائیم.آیات محکم و آیات متشابه

دانلود فایل صوتی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

إِلهي أَنْطِقْنِی بِالْهُدَی وَ أَلْهِمْنِی التَّقْوَی

سورۀ آل‌عمران از سوره‌های طولانی و پردرس کتاب خداست.

صفحۀ 50

سورۀ مبارکه آل‌عمران

آیۀ 9-1

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

به نام اللّٰه، خدایی که همه را دوست دارد و مؤمنان را برای همیشه…

ترجمۀ بالا، معنایی است که امام صادق علیه السلام برای «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ» فرموده‌اند.

آیۀ 1 : «الم»

«الف لام میم»، در آغازِ بیشتر از بیست سورۀ قرآن، حروف رمز آمده است. یک معنای آن را امام رضا علیه السلام اینگونه فرموده‌اند: یعنی خداوند با همین حروف، این کتاب را به وجود آورده است. مثل اینکه کسی به ما این خاک و این آب را نشان دهد و بگوید: ببینم با گِل چه کاری می‌توانید بکنید؟! شاید در نهایت ما فقط یک کوزه بتوانیم بسازیم. اما خداوند از همان آب و خاک انسان را می‌آفریند. این الفبا در اختیار ما هم قرار دارد. این توضیح، یک معنای آن بود.

البته یک معنای دیگری هم دارد؛ حدیث داریم که در آخرالزمان رمز این حروف، کشف خواهد شد.

آیۀ 2 : «اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ»

«اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» اللّٰه که معبودی جز او نیست، «الْحَيُّ» زنده است، «الْقَيُّومُ» نگهدارنده است، برپادارنده است.

موجودیت همۀ موجودات جهان به اللّٰه وابسته است اما خود خداوند، مستقل است.

آیۀ 3 : «نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ»

«نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ» کتاب را نازل فرمود با هدف. خداوند حکیم است. شریعت و خلقت خود را هم بر اساس حکمت قرار داده است. کتابی هم که می‌فرستد «بِالْحَقِّ» یعنی هدفمند است. منظور از کتاب «قرآن کریم» است. «مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ» قرآن تصدیق کنندۀ کتاب‌های آسمانی است. کتاب‌هایی -تورات و انجیل- که در دسترس مردم بوده است. «وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ» این خدایی که قرآن را نازل فرموده است، تورات و انجیل را هم نازل فرمود.

آیۀ 4 : «مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ ۗ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ»

«مِنْ قَبْلُ» قبل از قرآن، «هُدًى لِلنَّاسِ» کتابی برای هدایت و راهنمایی مردم. از مهم‌ترین نیازهای مردم «راهنمایی» است. آن‌ها خودشان هم نمی‌دانند چه کار کنند؟ گاهی به دوراهی، به سه راهی و یا به چند راهی می‌رسند و سرگشته و حیران می‌شوند. تجربه نشان داده که رهنمودهایی که انسان‌ها از خودشان و از همنوعان خود می‌شنوند، آن‌ها را به بن بست می‌رساند. مهمترین کارایی کتاب آسمانی «هدایت» است. چون تنها خداوند است که انسان را می‌شناسد و توانایی‌های او را می‌داند. خداوند آغاز و انجام را می‌داند و به همۀ مسئولیت‌های انسان آگاه است….

«وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ»، یکی از اسم‌های دیگر قرآن «فرقان» است. فرقان یعنی جداکنندۀ حق از باطل، همچنین قرآن به هواداران خود، یک نوع بینش خاصی می‌دهد. حالا که خداوند کتاب‌های قرآن، انجیل و تورات را فرستاد و همۀ شرایط انتخاب مهیا است، اگر کسی به بی‌راهه برود سیلی خواهد خورد.

«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا» حقیقت آن است کسانی که کافر شدند، «بِآيَاتِ اللَّهِ» کافر شدند به آیات خدا، انکار کردند آیات خدا را، «لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ» عذاب شدیدی برای آن‌ها است، «وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ» و خداوند توانای انتقام‌گیر است. ما در زبان فارسی، برداشتی که از کلمۀ «انتقام» داریم، برداشت خوشی نیست و از این کلمه خیلی خوشمان نمی‌آید. یعنی می‌گوییم آن فرد به جای اینکه گذشت بکند، انتقام گرفته است… معنای درست «انتقام» در زبان عربی یعنی «تنبیه کردن یک گناهکار و مجرم سرکش که به هیچ وجه از تبهکاری دست بر نمی‌دارد». به این تعریف انتقام می‌گویند. از آنجایی که انسان موجود سرکشی است، به این تهدید نیاز دارد. خداوند، هم توانایی تنبیه دارد و هم تنبیه خواهد کرد…

آیۀ 5 : «إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَىٰ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ»

کسی که می‌خواهد توبیخ و تنبیه کند، به دو مورد نیاز دارد؛ یکی «اطلاعات» و دیگری «توانایی» است. خداوند هر دو را دارد. چیزی در آسمان‌ها و چیزی در زمین بر خدا پوشیده نیست. خداوند همۀ جزئیات عالم از جمله رفتار و نیّات ما را می‌داند.

آیۀ 6 : «هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ»

«هُوَ الَّذِي» او خدایی است که، «يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ»، می‌خواهی قدرت خدا را بشناسی؟ در یک محیط تاریک یعنی در شکم مادر تصویرگری می‌کند. آیات دیگر قرآن می‌فرماید: چند تا تاریکی تودرتو در شکم مادر وجود دارد. در کجا تصویرگری می‌کند؟ روی آب. شما دقت کنید که نقاش‌ها بر روی دیوار، یا بوم، یا گچ و یا روی جامد نقاشی می‌کنند ولی خداوند روی آب، روی یک قطرۀ آب، اندام و چشم و ابروی انسان را نقاشی می‌کند. این قدرت است…

«هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ» او خدایی است که تصویرگری می‌کند شما را، «فِي الْأَرْحَامِ» در یک فضای تاریک، «كَيْفَ يَشَاءُ» که چگونه باشد؟ دختر باشد یا پسر؟ سفید باشد یا سبزه؟ کوتاه باشد یا بلند؟ چاق باشد یا لاغر؟ ده‌ها و ده‌ها و ده‌ها نوع، بااستعداد باشد یا کم‌استعداد و یا حتی متوسط الاستعداد باشد؟ این قدرت خدا است. «لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» جز او معبودی نیست، «الْعَزِيزُ» تواناست، «الْحَكِيمُ» حکیم است، یعنی کارهای او بر اساس یک هدفی است.

آیۀ 7 : «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۖ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ۗ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ۗ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ»

«هُوَ الَّذِي» بعضی از بزرگان به ما می‌گویند که بهترین راه خداشناسی همین خداشناسیِ قرآن است. اگر شخصی بپرسد که خدا کیست؟ قرآن جواب او را اینگونه می‌دهد که «هُوَ الَّذِي» این خداست. کسی که می‌خواهد خدا را به درستی و به دور از انحراف بشناسد، باید از قرآن بشناسد. او خدایی است که «أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ»، دقت کنید که دوباره به آیۀ اول برگشته است، کتاب فرستاده است.

کتاب دو قسمت دارد: «مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ» بعضی از آیات قرآن، روشن و صریح است، یک معنا هم بیشتر ندارد و هر کس آیه را ببیند، معنای آن را می‌فهمد. «هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ» آیات صریح و روشن، اساس قرآن است. هر کسی می‌خواهد از قرآن تفسیر و برداشتی داشته باشد، باید بر اساس این آیات باشد. تفسیر درست از قرآن با زیربنایی از این آیات به دست می‌آید.

«وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ» دسته‌ای دیگر از آیات، آیات «متشابه» یعنی چند پهلو و یا چند معنا است. در همۀ فرهنگ‌ها، کلماتی وجود دارد که چندین معنا دارند. مثل شیر؛ که هم شیرِ خوردنی، هم شیرِ آب و هم شیرِ جنگل داریم. یا حتی جملاتی که به کار می‌بریم ممکن است چندین معنا داشته باشند. آیات قرآن هم متشابه دارد. متشابه یعنی چند پهلو…

«فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ» آن‌هایی که در دلشان مرض و انحراف است، «فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ» به سراغ آیات متشابه می‌روند. «مَا تَشَابَهَ مِنْهُ» به سراغ آیات چند پهلو… مثلاً در آیه‌ای فرموده «یداللّٰه»، او می‌‌گوید که اینطور، پس خدا هم دست دارد، ابعاد دستانش هم آن مقدار است. یا مثلاً «لاتدرکه الابصار» خدا دیدنی نیست. او دیگران را می‌بیند، اما مخلوقات او را نمی‌بینند.

نه، نباید اینگونه باشد… باید ما از آیات دیگر کمک بگیریم. باید بر اساس آیات محکم، متشابهات را معنا کنیم.

اما کسی که به دنبال انحراف است، سراغ آیات متشابه می‌رود. «ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ» می‌خواهد فتنه انگیزی کند. «وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ» معنایی که دوست دارد و هوس کرده است را می‌خواهد بر آن آیه تحمیل کند. «وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ» در حالی که تفسیر درست قرآن را کسی نمی‌داند جز اللّٰه، «وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» و آنان که عمیقاً علم را آموخته‌اند، که در رأس آن‌ها امامان معصوم و عالمان وارسته قرار دارند.

راسخون در علم، دعا و جمله‌ای دارند که «يَقُولُونَ» می‌گویند «آمَنَّا بِهِ» ما به قرآن ایمان آوردیم، «كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا» همۀ آیات محکمات و متشابهات برای خدا است، «وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ» و پند نمی‌گیرند مگر خردمندان.

با اینکه زمان کم است ولی بهتر است در اینجا توضیحی عرض کنیم:

ممکن است کسی سؤال کند که حاج آقا! چرا خداوند آیات «متشابه» را فرستاده است؟ بهتر نبود همۀ آیات را «محکم» می‌فرستاد؟ مواظب باشید که دعوا پیش نیاید! فتنه پیش نیاید! جواب او این است که معارف قرآنی، گاهی آنقدر عمیق است که در قالب این جملات نمی‌گنجد. مثلاً اگر قرآن بخواهد بهشت را توصیف کند، نمی‌تواند با کلمات ما آن را توصیف کند. یا مثلاً اگر بخواهیم برای جنینی که در شکم مادر قرار دارد، دنیای خارج از شکم مادرش را در قالب کلمات توصیف کنیم، کار بسیار سختی خواهد بود. یک دلیل وجود «متشابهات» این است.

یک دلیل دیگر آن، امتحانی است که خدا برای ما قرار داده است.

یک دلیل سومی که آیات متشابه دارند این است که ما را نیازمند مراجعه به اهل بیت می‌کند. اینگونه که از امامان بزرگوار مثلاً امام صادق علیه السلام، امام رضا علیه السلام و امام موسی بن جعفر علیه السلام بپرسیم که به نظر شما بزرگواران، معنای این آیه چیست؟

 این موارد، رازهای آیات متشابه است.

دعای راسخون در علم چیست؟

آیۀ 8 : «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ»

«رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا»، چون آیات متشابه لغزشگاه است، پس این افراد می‌گویند: پروردگارا! منحرف نفرما دل‌های ما را بعد از آن که ما را هدایت کردی. «وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً» از جانب خود رحمتی به ما ببخش، «إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ» همانا تو بسیار بخشنده‌ای…

آیۀ 9 : «رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ»

«رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ» پروردگارا! تو همۀ مردم را در روزی که در آن شکی نیست گردآوری خواهی کرد. دنیا با مرگ تمام نمی‌شود. «إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ» حقیقت این است که خداوند خلف وعده نمی‌کند.

از آن‌جایی که خداوند وعده داده که هم آخرت و هم کیفر و پاداشی خواهد بود، پس به آن وعده عمل خواهد کرد…

خدانگهدار شما…

جلسه بعد