ربا، اعلان جنگ با خدا

شرح صفحه 47 قرآن کریم، سوره بقره آیات 281-275 از مجموعه دروس بر ساحل نور توسط حجت الاسلام سید جواد بهشتی را به صورت فیلم، صوت و متن پیاده شده تقدیم شما مخاطبان قرآنی می نمائیم. ربا، اعلان جنگ با خدا

دانلود فایل صوتی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

چه کسی از ما خوشبخت‌تر است؟ بر سر سفرۀ خالق آمده‌ایم. ما باید مسائل زندگی خودمان را از خدا بپرسیم. خداوند در چند صفحۀ قبل دربارۀ «انفاق» رهنمود داده است. نقطۀ مقابل انفاق، «رباخواری» است. رباخواری…

ببینیم خداوند دربارۀ رباخواری چه می‌فرماید:

صفحۀ 47

سورۀ مبارکه بقره

آیات 281-275

دادوستد با ربا فرق می‌کند

آیۀ 275 : «الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ»

«الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا» آنان که ربا می‌خورند، «لَا يَقُومُونَ» بر نمی‌خیزند، «إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ»، «إِلَّا» مثل کسی که شیطان با او تماسی گرفته و او دیوانه شده، اعتدال ندارد، تلوتلو می‌خورد، کمی می‌ایستد و کمی می‌نشیند. بیشتر مفسران فرموده‌اند که این توصیف، تنها یک منظره‌ از قیامت است. به عبارت دیگر تجسم یافتۀ یک رباخور در قیامت اینگونه است. رباخور همانند کسی است که شیطان یا یک سرکشی با او ارتباط داشته و او اعتدالش را از دست داده است. رباخور هم در دنیا و هم در آخرت اعتدال ندارد.

منطق رباخورها چگونه است؟

«ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا» این به خاطر آن است که می‌گویند ربا مثل داد و ستد است و فرقی نمی‌کند. همانطور که در خرید و فروش جابجایی داریم، در ربا هم همینطور است، اما می‌دانیم که ربا فرق می‌کند. چه کسی باید فرق آن را بگوید؟ «اللَّهُ». خداوند فرموده که دادوستد و ربا فرق می‌کنند. «وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ» و خداوند حلال دانست دادوستد را، خرید و فروش را، «وَحَرَّمَ الرِّبَا». پس معلوم می‌شود که آن دو فرق می‌کنند. «فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ» هرکه پند و اندرزی از جانب خدا به او رسید و او تحت تأثیر قرار گرفت. «فَانْتَهَىٰ» یعنی تحت تأثیر قرار گرفت، پند را پذیرفت. «فَلَهُ مَا سَلَفَ» ربا‌هایی که تا قبل از آمدن قانون الهی خورده، برای خودش باشد اما از این به بعد دیگر…

چون اگر بگوییم ربا‌هایی را که از قبل رباخورها خورده‌اند، باید برگردانند، هرج و مرجی در جامعه پیش می‌آید. اما پس از اینکه قانون از آسمان آمد، دیگر ربا ممنوع است. رباهایی که قبل از این قانون گرفته، ایرادی ندارد. البته محکم هم نفرموده که ایرادی ندارد…!

«وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ» کار یک چنین کسی با خدا است. ولی از این آیه، یک ارفاق و بخششی فهمیده می‌شود. «وَمَنْ عَادَ» اما افراد لجبازی که همچنان دنبال رباخوری را می‌گیرند، «فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ» اینان یاران آتش هستند، «هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» برای همیشه در آتش خواهند بود.

انفاق نقطۀ مقابل رباخواری است

آیۀ 276 : «يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ»

«يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا» خداوند نابود می‌کند ربا را؛ ممکن است به ظاهر پول زیادی هم باشد، ولی زندگی و دنیای آن رباخور، اعصاب و بچه‌های او نابود می‌شود. «مَحقُ» در لغت به معنای نابودی تدریجی است، ومنظور از آن چیزی است که به تدریج نابود می‌شود. ربا همراه با هلاکت است. «وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ» اما خداوند انفاق و صدقه را افزایش می‌دهد. «يُرْبِي» یعنی زیاد می‌کند، افزایش می‌دهد. «وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ» و خداوند دوست ندارد هر ناسپاس گنهکار را. پس معلوم است که رباخوری نوعی از ناسپاسی است. نباید با دارایی که خداوند به شما داده، محرومان و بندگان خدا را آزار بدهید. نعمت‎های خدا را سپاسگزاری و اموالتان را انفاق و ایثار کنید. حداقل داد و ستد کنید…

آیۀ 277 : «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ»، این گروه در برابر رباخورها هستند. آنان که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، «وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ» و نماز به پا داشتند، «وَآتَوُا الزَّكَاةَ» و زکات پرداختند. «لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ»شکی نیست، پاداش آن‌ها نزد پروردگارشان محفوظ است. «وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ» ترسی بر آنان نیست، «وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» اندوهی برای آن‌ها نیست.

کسانی که در دنیا به دنبال آرامش می‌گردند…

در شهر پاریس در دست یکی از دوستان، روزنامه‌ای بود. حاج آقا قرائتی در جایی آن روزنامه را نشان داد و پرسید: این روزنامه چه چیزی نوشته است؟ محتوای آن این بود: بیشتر از نود درصد مردم پاریس با قرص‌های آرامبخش می‌خوابند.

«آسایش» هست ولی «آرامش» نیست. آرامش در سایۀ ذکر خدا حاصل می‌شود. ذکر خدا همین قرآن است. قرآن می‌فرماید: «انفاق کن»…

آیۀ 278 : «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»، خطاب آیه به مؤمنان است. آهای مؤمن‌ها…! نکند شما هم فریب بخورید و باز به دنبال ربا بروید. «اتَّقُوا اللَّهَ» از نافرمانی خدا بپرهیزید، «وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» آنچه از ربا باقی مانده، دور بریزید اگر ایمان دارید. طمع نکنید و دل نبندید.

ظلم نکنید و زیر بار ظلم هم نروید

آیۀ 279 : «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ۖ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ»

«فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا» اما اگر گوش نکردید و این فرمان را انجام ندادید، «فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ»، بعضی به اشتباه این آیه را اینطور معنا می‌کنند که ربا یعنی جنگ با خدا. نه…، ربا یعنی جنگ خدا با رباخور. «فَأْذَنُوا بِ» در این آیه یعنی «آگاه باشید». به این معناست، آگاه باشید. باید منتظر جنگ خداوند و رسول با شما…، خداوند و رسول به جنگ با رباخور می‌آیند و معلوم است اگر خداوند به جنگ کسی برود، نتیجه چه خواهد شد…

«وَإِنْ تُبْتُمْ» اما اگر توبه کردید، بازگشتید، «فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ» سرمایه‌هایتان مال خودتان است ولی ربا‌ها را باید برگردانید. «لَا تَظْلِمُونَ» ظلم نمی‌کنید و «وَلَا تُظْلَمُونَ» زیر بار ظلم هم نمی‌روید.

ما از کودکی این شعر را در حافظۀ خود داریم:

بزرگ فلسفۀ قتل شاهدین این است

که مرگ سرخ بِه از زندگی ننگین است.

به کسی ظلم نکن و نی به زیر ظلم برو. استناد قرآنی آن، این است: «لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ»، ظلم کردن بد است، ظلم پذیرفتن هم بد است.

حسین ابن علی فرمودند: من زیر بار ظلم نمی‌روم، این را از مادر و خانواده‌ام آموخته‌ام. آن دامن‌هایی که ما را تربیت کرده‌اند، این را به ما یاد داده‌اند. «هیهات من الذلة»…

آیۀ 280 : «وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ ۚ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

«وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ»، حال اگر خواستیم سرمایه‌هایمان را بگیریم، چرا که دریافت اصل سرمایه را خداوند اجازه داده است. اگر فردی همان اصل سرمایه را هم نداشت و اگر برای پرداخت اصل سرمایه در مضیقه بود «فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ»تا زمانی که توان پرداخت پیدا کند به او مهلت بدهید. «وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ» و اگر هم ببخشید خیلی بهتر است (یا اینکه ببخشید خیلی بهتر است). «إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» اگر بدانید این بهتری را.

آیۀ 281 : «وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ»

«وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ» شما یک روزی به نام روز قیامت در پیش دارید. برای آن روز توشه بردارید. پروا کنید از روزی که برمی‌گردید. «وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ»در آن روز به سوی خدا برمی‌گردید. «ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ» هر کس هر کاری کرده باشد، بی‌کم‌و‌کاست به او تحویل داده می‌شود. «وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ» در حالی‌که به هیچکس ستم نمی‌شود.

برای بخشش از قیامت وام بگیریم و بگوییم: آن را برای قیامت گذاشته‌ام.

اهل بیت افطار سه شب خود را به یتیم دادند و گفتند که این را برای قیامتمان ذخیره کرده‌ایم، «إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا»…

خدانگهدار شما…