بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

قرآن کریم، کتاب نجات‌بخش انسان و برنامۀ کامل و جامعی است.

صفحۀ قبل ماجرای جنگ پرمخاطرۀ اُحد بود. پس از پایان جنگ افراد زیادی برای شهدا، برای آسیبی که دیدند، برای کوتاهی که می‌کردند، غصه می‌خوردند. این آیات دربارۀ ماجرای پس از جنگِ اُحد است.

می‌فرماید:

صفحۀ 71 قرآن کریم

سورۀ مبارکه آل‌عمران

آیات 165-158

آیۀ 158 : «وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ»

اگر مُردید یا کشته شدید، به سوی خدا برمی‌گردید. نگاهتان به مرگ را اصلاح کنید. مرگ خسارت نیست. در صفحۀ قبل گفته شد که شهدا مهمان خدا هستند. دربارۀ شهیدان فضائل زیادی از قرآن کریم و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به ما رسیده است.

بعد به پیامبر خطاب می‌کنند که:

آیۀ 159 : «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ»

«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ» در پرتو لطف خدا بود که تو با مردم به نرمی رفتار کردی. پیامبر با رزمندگان متخلف مواجه شده است، کسانی که به خاطر تخلف آن‌ها پیامبر شکست خوردند و شهید دادند. اما الان همه غصه‌دار هستند. روحیه‌ها تضعیف شده و آسیب دیده‌اند. وقت ترمیم است؛ خداوند می‌فرماید: در پرتوی مهری که از خدا به تو داده شده، تو هم با مردم نرم هستی…

«وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا» اگر تندخو بودی، «غَلِيظَ الْقَلْبِ» سنگدل بودی، «لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» از دور تو پراکنده می‌شدند. اینکه جانفشانی می‌کنند و قربان صدقه‌ات می‌روند، اطاعت می‌کنند، این به خاطر نرمی ‌تو است. اگر خشن بودی از دور تو پراکنده می‌شدند.

حالا باید چه کاری انجام دهی؟

«فَاعْفُ عَنْهُمْ» عفو کن آن‌ها را، «وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ» و برایشان طلب بخشش کن از پروردگار، «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» باز هم در کارها با آن‌ها مشورت کن. شکست اُحد به ‌خاطر «مشورت کردن» نبود. بعضی از تحلیل‌های غلط گفت که «چون مشورت کردیم شکست خوردیم»! نه!، اینگونه نیست… مشورت هیچ وقت شکست ندارد. به همین دلیل پیامبر عزیز اسلام در جنگ بعد یعنی «خندق»، مجدداً مشورت کرد و به پیشنهاد «سلمان فارسی» خندق کندند و پیروز شدند. نه…، از مشورت کسی بد نمی‌بیند.

«وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ»؛ دلایل شکست اُحد را در صفحۀ قبل گفتیم: نافرمانی، اختلاف، دنیا طلبی، نه…! دلیل شکست، مشورت نبوده است. ای پیامبر! همچنان با آن‌ها مشورت کن. «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ» البته پس از مشورت، تصمیم نهایی را خود می‌گیری. وقتی اراده کردی، تصمیم گرفتی، قاطعانه انجام بده و بر خدا توکل کن.

«إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ» انسان علیرغم خِرَدی که دارد، و با کمک گرفتن از خرد دیگران، همچنان محتاج پشتیبانی «اللّه» است. خداوند متوکّلان را دوست می‌دارد.

آیۀ 160 : «إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۖ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ ۗ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»

«إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ» اگر خدا به شما نصرت دهد کسی بر شما پیروز نمی‌شود، غلبه نمی‌کند. «وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ» اما اگر خداوند شما را رها و خوار کند، «فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ» چه کسی شما را بعد از لطف خداوند، یاری می‌کند؟!

«وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» و بر خدا باید مؤمنان تکیه کنند، دلگرم باشند و توکل کنند. در دو آیۀ پی در پی سخن از «توکل» است. به خودتان مغرور نباشید. مشورت و برنامه‌ریزی بکنید، اما به خداوند دلگرم باشید.

چندین مرتبه این موضوع در این صفحات آمده است که ۵۰ نفر مأمور بودند از شکاف کوه حراست کنند. از آن  ۵۰ نفر، چهل و چند نفر تخلف کردند و به طمع غنیمت وسط میدان آمدند و به همین دلیل سیلی خوردند. اما آن‌ها چرا این کار را کردند؟ در فکرشان این بود که ممکن است پیامبر غنائم را بین بقیه تقسیم کند و به آن‌ها بی‌توجهی کند.

آیۀ زیر مربوط به این ماجراست.

می‌فرماید:

آیۀ 161 : «وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ۚ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ»

«وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ» ممکن نیست پیامبری خیانت کند؛ اگر غنائمی باشد عادلانه تقسیم می‌کند. «وَمَنْ يَغْلُلْ»، قاعده کلی این است، هر کسی که خیانت کند، «يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» روز قیامت چیزی را که به آن خیانت کرده، با خودش به همراه دارد.

«ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ» و در پایان این را بدانید هر چه را که شما تحصیل کرده‌اید، بی‌کم و کاست به شما داده خواهد شد.

در پایان می‌فرماید: «ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ» هر کسی هر کاری را که تحصیل کرده باشد، بی کم و کاست به او داده خواهد شد، «وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ» و اینان مورد ستم قرار نمی‌گیرند. خداوند عادل است، ذره‌ای ظلم نمی‌کند.

ما تاکنون به چند گروه در جنگ اُحد اشاره کرده‌ایم. یک، گروهی که ایستادند، استقامت کردند، مؤمنان خالص. دو، متخلفان فراری. سوم، منافقانی که وسط راه برگشتند و ضعیف الایمان‌هایی که با منافقان همراه شدند. این آیه مربوط به آن‌هاست.

آیۀ 162 : «أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ ۚ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ»

«أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ» آیا کسی که به دنبال جلب رضایت خداست، «كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ» همچون کسی است که دچار خشم خدا شده –یعنی منافقین–، «وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ» و جایگاه او جهنم است. «وَبِئْسَ الْمَصِيرُ» و بد قرارگاه و بازگشتگاهی است جهنم…

آیۀ 163 : «هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ»

«هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ» کسانی که به دنبال جلب رضایت خدا هستند، درجاتی در نزد او دارند. حدیثی هم دارد که بین هر درجه و درجۀ بعد، به اندازۀ بین زمین و آسمان فاصله است. «وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ» و خداوند بیناست نسبت به آنچه انجام می‌دهند.

حالا غصه، اندوه، دل شکستگی و ناراحتی بر لشکر اسلام حاکم است. آیه می‌فرماید: چرا اینقدر غصه می‌خورید؟ درست است شکست خوردید، درست است که آسیب دیدید، درست است که شهید دادید، اما شما چیزی دارید که دیگران ندارند: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم»

آیۀ 164 : «لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ»

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ» خداوند منت گذاشت بر مؤمنان. «إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا» آنگاه که مبعوث فرمود در بین آن‌ها پیامبری را، «مِنْ أَنْفُسِهِمْ» از جنس خودشان –از جنس فرشته نیست–، پیامبری که مشکلات آدمیان، غرائض و مسائل آن‌ها را دارد. او راهنمای آن‌ها شد. «يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ» آیات خدا را بر مردم می‌خواند، «وَيُزَكِّيهِمْ» و مردم را رشد می‌دهد، پاک و تربیت می‌کند، «وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ» به مردم کتاب خدا را آموزش می‌دهد، حکمت و بینش درست را آموزش می‌دهد، «وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ» گر چه قبل از آمدن پیامبر در گمراهی آشکار بودند. به حضور پیامبر دل خوش کنید. خداوند یک چنین نعمتی را به شما داده است، شکست را جبران می‌کنید، این همه غصه نخورید …

آیۀ 165 : «أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا ۖ قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»

«أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا» مصیبتی در اُحد به شما رسیده، شما دو برابرش را در جنگ بدر به آن‌ها وارد کردید. چرا با هم حساب نمی‌کنید؟ شکست‌ها و پیروزی‌ها را جمع بندی کنید. اینقدر روحیۀ خود را از دست ندهید. شما در اُحد ۷۰ شهید دادید، ولی در بدر ۷۰ نفر از آن‌ها را کشتید و ۷۰ نفر اسیر گرفتید، دو برابر آن مقدار ….

«قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا» بعد هم بعضی از شما می‌گویید چرا این حادثه پیش آمد؟

«قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ» ای پیامبر! به آن‌ها بگو تقصیر خودتان است. شما بودید که کوتاهی کردید. شما نافرمانی کردید. شما دنبال دنیا رفتید. شما با هم تنازع پیدا کردید. سرنخ شکست شما این است.

«إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» حقیقت این است که خداوند بر هر کاری تواناست.

نکته‌های بسیاری در این آیات وجود دارد. ما به اندازۀ «ده دقیقه» توضیح عرض می‌کنیم.

خدانگهدار شما…

جلسه بعد