بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

چندین صفحه از قرآن «تحلیل شکست در جنگ اُحد» است. انسان در حوادث زندگی، گاهی شکست می‌خورد، نباید زانوی غم بغل بگیرد، مأیوس و منزوی شود. باید دقت و فکر کند که چرا شکست خورد؟ خداوند در آیات چندین صفحه، از زوایای مختلفی شکست جنگ اُحد را تحلیل می‌کند. به این علت که مسلمان‌ها تا روز قیامت شکست‌های خود را تحلیل و بعد جبران کنند.

جنگ اُحد که به پایان رسید، مشرکان راهی مکه شدند. ولی در بین راه مجدداً تصمیم گرفتند برگردند و جنگ دیگری را انجام دهند و به قول خودشان ریشۀ مسلمانی را بِکنند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم فراخوان داد و فرمود فقط همان افرادی که در اُحد بودند –حتی مجروحان– باید به این جنگ بیایند. وقتی خبر «روحیۀ والای مسلمان‌ها» به مشرکین رسید، آن‌ها عقب‌نشینی کردند و به سوی مکه برگشتند. اسم این جنگ –در حقیقت جنگی هم رخ نداده– «حمراء الأسد» است.

می‌فرماید:

صفحۀ 73

سورۀ مبارکه آل‌عمران

آیات 180-174

آیۀ 174 : «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ»

«فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» رزمندگان اسلام برای مقابله با لشکر مشرکین مهیا شدند، ولی جنگی پیش نیامد. «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ» با نعمت و فضل خدا به سلامت برگشتند. حادثه‌ای پیش نیامد. «لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» حادثه‌ای برایشان پیش نیامد. مصیبت و کشته شدنی پیش نیامد. «وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ» و آنان از رضایت خدا پیروی کردند. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بیایید. آن‌ها هم آمدند. «وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ» و خداوند صاحب لطف بزرگ است.

در این بین، یک نکتۀ بسیار مهمی هم وجود داشت و آن اینکه دل مسلمان‌ها را چه کسی خالی می‌کرد؟ چه کسی آن‌ها را از «مشرکین می‌آیند و شما را ریشه کن می‌کنند» می‌ترساند؟ آیه جواب می‌دهد:

آیۀ 175 : «إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»

«إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ» شیطان هوادارانش را می‌ترساند. ترس یکی از آزمایش‌های خدا است. در سورۀ بقره خواندیم: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ»، در حدیثی بیان شده که «خوف» در این آیه به معنای «ترس از دشمن» است. ترس از دشمن یکی از امتحان‌های خداست. ما خدا داریم. نباید بترسیم. این شیطان است که هوادارانش را می‌ترساند.

«فَلَا تَخَافُوهُمْ» از شیطان و شیطانی‌ها نترسید. «وَخَافُونِ» از نافرمانی منِ خدا بترسید. «إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» اگر ایمان دارید.

خطاب به پیامبر اسلام است. پیامبر عزیز اسلام، عزیزترین یارانش –مثل حمزه، مَصعَب، حنظله و حافظان قرآن– را در اُحد از دست داده بود و خیلی غصه‌دار بود. دشمن هم با دُم خود فندق می‌شکست. رسانه‌های دشمن فعال بود و مسلمان‌ها را تحقیر می‌کردند. این آیه برای تسکین، دلداری و تسلیت پیامبر است.

آیۀ 176 : «وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ ۚ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا ۗ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ»

«وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ» ای پیامبر! اندوهگین نکند تو را اینکه کافران در کفرشان از یکدیگر پیشی می‌گیرند. مسابقۀ رسانه‌ای علیه شما به راه انداختند. «إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا» آن‌ها نمی‌توانند به خدا حتی اندک آسیبی برسانند، ضرر برسانند. «يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ» خدا اراده کرده که این‌ها در آخرت، بهره‌ای نداشته باشند. خودشان بدبخت هستند. نه اینکه به شما آسیبی برسانند. «وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ» با این مخالفت‌هایی که می‌کنند، عذاب بزرگی برای آن‌هاست.

آیۀ 177 : «إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»

«إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ» آنان که کفر را به عوض ایمان خریدند، «لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا» همۀ دنیا هم اعتصاب کنند و نماز نخوانند، به خدا ضرری نمی‌زنند. ایمان، معنویت و خداباوری به سود خود انسان است. «وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» برای آنان که از ایمان و اسلام دست کشیدند و به سراغ کفر رفتند، عذاب دردناکی خواهد بود.

یک فکر غلط:

آیۀ 178 : «وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ۚ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا ۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ»

«وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ» برای افراد زیادی این سؤال مطرح است که چرا بی‌دین‌ها آسایش فراوانی دارند؟ چرا ظالم‌ها در راحتی بسیاری هستند؟ آیه در جواب آن می‌فرماید: این تفکر و تحلیل اشتباه است. این اشتباه است که تحلیل کنیم: از آنجایی که ظالم‌ها در راحتی‌اند پس برحق هستند. نه… «و گمان نکنند کسانی که کافر شدند، ما به آن‌ها مهلت داده‌ایم، چون خیر آن‌ها را می‌خواهیم». اینگونه نیست. «إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ» ما به آن‌ها مهلت داده‌ایم «لِيَزْدَادُوا إِثْمًا» تا گناهانشان سنگین‌ شود. «وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ» و عذاب خوارکننده‌ای برای آن‌هاست.

آیۀ 179 : «مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۚ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ»

«مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ» مسلمان‌ها! چشمانتان را باز کنید. ممکن نیست خداوند به همین شکلی که هستید، شما را رها کند. حتماً شما را امتحان می‌کند. «حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ» خداوند یک کاری می‌کند که باید پاکان از ناپاکان جدا شوند که همین میدان جنگ و آزمایش‌های سخت است. خداوند شما را به همین حالی که هستید رها نمی‌کند. حتماً یک آزمونی باید رخ بدهد که مدّعیان ایمان از کسانی که ناخالصی دارند، جدا شوند.

سؤال: آیا می‌شود خداوند از طریق غیب به مسلمان‌ها خبر بدهد که آیندۀ این جنگ، چه می‌شود و ایشان هم خود را آماده کنند؟

نه… سنت خدا این نیست که از طریق «غیب» به شما کمک کند. شما باید طبق قواعد «زمینی» برنامه‌ریزی، اقدام و اجرا کنید.

«وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ» بنای خداوند بر این نیست که شما را از غیب آگاه کند. البته پیامبران را به اندازه‌ای که برای رهبری آن‌ها لازم است، از غیب آگاه می‌کند، ولی این شرایط برای عموم مردم نیست. «وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ» و خداوند علم غیب را به آن دسته از پیامبران خود که گزینش کرده و می‌خواهد –بر اساس حکمت خود– می‌دهد.

وظیفۀ شما چیست؟ «فَآمِنُوا بِاللَّهِ» به خدا ایمان بیاورید «وَرُسُلِهِ» و به پیامبران ایمان بیاورید. آن مشکلی که در اُحد پیش آمد به این علت بود که از پیامبر نافرمانی کردید، علم‌غیب لازم نداشتید. تنها اگر به وظیفۀ خود عمل می‌کردید، شکست نمی‌خوردید.

«وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ» اگر ایمان داشته باشید و تقوا پیشه کنید، برای شما پاداشی بزرگ است. غصه‌ها، اندوه‌ها و افسردگی‌ها را کنار بگذارید. ایستادگی، مقاومت و پاکی داشته باشید…

یک فکر غلط:

آیۀ 180 : «وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ ۖ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ ۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»

«وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ» گمان نکنند کسانی که بخل ورزیدند از آنچه خداوند به آن‌ها داده (چرا که دستور آمد انفاق کنید، زکات و وجوهات بدهید، ولی آن‌ها زیر بار نرفتند) که به نفعشان است. اولاً خداوند به پول شما نیاز ندارد. ثانیاً انباشتن پول سودی به حال شما ندارد. هر وقت قرار باشد بمیرید، می‌میرید و با دست خالی این جهان را ترک می‌کنید.

«بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ» آنچه انسان بخیل گردآوری و انباشته می‌کند، در واقع به ضرر خود اوست. «سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ» روز قیامت، همین‌هایی که انباشته کرده و به فقرا نداده است، به شکل «طوق» به گردن او آویزان می‌کنند. «يَوْمَ الْقِيَامَةِ» روز قیامت با آبروریزی!

و ضمناً همه بدانند: «وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» میراث آسمان‌ها و زمین برای خداست. خداوند نیازی به خمس، زکات و انفاق شما ندارد. این موارد برای رشد شما خوب است. «وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ» و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

(شرح صفحه 73 قرآن کریم)

خدانگهدار شما…

جلسه بعد