بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

به سراغ کتاب خالق آمدیم؛

بین «زبیر بن عوام» و مردی انصاری بر سر آبیاری نخلستان‌ها اختلافی پیش آمده بود. موقعیت نخلستان‌ها اینگونه بود که یکی سمت راست یا بالا دست نهر آب و دیگری پایین‌دست آن قرار داشت. اختلاف را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بردند. پیامبر هم بر اساس سوابقی که وجود داشت و هم بر اساس رسم آن دوره و اینکه کدام نخلستان ترجیح پیدا می‌کند، به نفع زبیر قضاوت کردند. آن مرد انصاری هم بر سر زبان‌ها انداخت که پیامبر پارتی‌بازی کرده و به نفع پسرعموی خود حکم کرده است.

آیه نازل شد که «شما به خدا ایمان ندارید مگر اینکه تسلیم احکام پیامبر باشید، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم معصوم است و داوری‌های او درست است». آیات این صفحه، به دنبال این آیه آمده است:

صفحۀ 89 قرآن کریم

سورۀ مبارکه نساء

آیات 74-66

آیۀ 66 : «وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ ۖ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا»

«وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ»، کسانی مانند این آقا که از قضاوت پیامبر ناراحت شد، چه حالی پیدا می‌کردند اگر در بین امت‌های قبل می‌بودند، امت‌هایی که به علت خلاف‌ها و خیانت‌هایی که کردند، از آسمان دستور آمد که خودتان را بکشید! «أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ» یا از سرزمینتان بیرون بروید! اگر این‌ها در آن روزگار بودند، چه کاری می‌کردند؟ «مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ» این چنین افرادی‌ که نسبت به یک داوری پیامبر، اینگونه قضاوت می‌کنند، حتماً تن نمی‌دادند مگر تعداد کمی از آن‌ها، «وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ» اما اگر اندرزهایی که به آن‌ها داده شده را انجام می‌دادند، «لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ» برای آن‌ها خوبتر و سودمندتر بود، «وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا» و برای تقویت آن‌ها بهتر بود.

اطاعت از پیامبر و اطاعت از خداوند، نفعی به حال پیامبر و خداوند ندارد؛ بلکه تمام نفع آن، به خود ما برمی‌گردد…

آیۀ 67 : «وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا»

اینجاست که ما می‌دادیم به آن‌ها از طرف خودمان که خدا هستیم، پاداشی بزرگ را.

آیۀ 68 : «وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا»

و آن‌ها را به راه مستقیم هدایت می‌کردیم.

عبارت «صِرَاط مُسْتَقِيم» اولین‌بار در سورۀ حمد آمده که اولین برنامۀ این مجموعه (بر ساحل نور) بوده‌ است. ما این عبارت را هر صبح و شام در نمازهایمان تکرار می‌کنیم: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ» پروردگارا! همۀ ما را به راه مستقیم هدایت فرما. راه مستقیم چه راهی است؟ «صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» راه آنان که نعمت ویژه و بزرگی به آن‌ها داده‌ای. همچنین در سورۀ حمد گفتیم که نمی‌دانیم آن‌ها چه کسانی هستند؛ ولی در آیۀ بعد، آن را تفسیر می‌کند. علامۀ طباطبایی –رضوان و رحمت خدا بر روح این بزرگوار– تفسیری به نام «تفسیر قرآن به قرآن» را ترویج کرد، به این معنا که با کمک آیاتی از قرآن، آیات دیگر تفسیر شوند.

آیۀ ۶۹ سورۀ نساء، آیۀ «صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» سوره حمد را تفسیر می‌کند. منظور از «أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» آنان که خداوند نعمت خاصی به آن‌ها داده تا در صراط مستقیم قرار بگیرند، چه کسانی هستند؟

می‌فرماید:

آیۀ 69 : «وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ ۚ وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا»

«وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ» و هرکس اطاعت کند از خداوند و پیامبر، «فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ» اینان همراه کسانی هستند که خداوند به آن‌ها نعمت ویژه مرحمت فرموده است. آن‌ها چه کسانی هستند؟ «مِنَ النَّبِيِّينَ» از جملۀ آن‌ها پیامبران، «وَالصِّدِّيقِينَ» و راستان، کسانی که هم زبانشان راست و هم عمل و رفتارشان درست است. «وَالشُّهَدَاءِ» و شهدا؛ شهدا هم به دو معناست: یکی به معنای کشته‌های میدان جنگ، و دیگری به معنای شخصیت‌های برجسته‌ای که گواه اعمال مردم هستند. «وَالصَّالِحِينَ» و افراد شایسته، «وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا» و چه رفیقان خوبی هستند.

پس در حقیقت، نمازگزار در هر نمازی می‌گوید: خدایا من می‌خواهم در راه انبیاء و در صراط شهیدان، صالحان و صدیقان باشم. هرچه این چهار گروه را بیشتر بشناسیم، نمازهای ما مایه‌دارتر و آگاهانه‌تر خواهد بود.

آیۀ 70 : «ذَٰلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ عَلِيمًا»

«ذَٰلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ» این لطفی از جانب خدا است. منظور چیست؟ اجر بزرگ و هدایتی که خداوند می‌فرماید، لطفی از جانب او است. «وَكَفَىٰ بِاللَّهِ عَلِيمًا» و کافیست که خداوند آگاه است به همه.

آیۀ 71 : «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا»

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» ای کسانی که ایمان آورده‌اید! ای مؤمنان! «خُذُوا حِذْرَكُمْ» برای مقابله با دشمن مهیا باشید. از هر نظر –مادی، معنوی، اقتصادی و فرهنگی– مهیا باشید. دشمن، تسلیحات و اهداف او را بشناسید، بدانید دشمن به دنبال چیست و خودتان را مهیا نگه دارید.

«فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا»، یا به صورت دسته دسته –«ثُبَات» یعنی دسته دسته– و یا به صورت جمعی حرکت کنید به سمت دشمن. ممکن است تاکتیک‌های شما متفاوت باشد به عنوان مثال جنگ‌های منظم یا جنگ‌های نامنظم، ممکن است گاهی جمعیت شما کم باشد، ولی همیشه باید مهیا باشید و به دشمن فکر کنید که مبادا از جانب او ضربه بخورید.

آیۀ 72 : «وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا»

«وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ» کسانی در جمع شما هستند -منظور منافقین است- که این افراد هم خودشان کُند حرکت می‌کنند و هم دیگران را به سستی و کُندی تشویق می‌کنند. «فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ» اگر شکستی برای شما پیش بیاید، کشته‌ای بدهید، «قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا» می‌گویند: چقدر خوب شد ما به جبهه نرفتیم و کشته نشدیم. چنین کسانی در بین مسلمان‌ها وجود دارند. خطاب آیه به مؤمنین، ولی دربارۀ منافقین است. منافقین یعنی کسانی که در جامعه رفت‌وآمد می‌کردند ولی به عنوان مسلمان قلمداد می‌شدند. چنین کسانی هم بوده‌اند و هم الان وجود دارند.

آیۀ 73 : «وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا»

«وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ» اگر لطفی از جانب خدا به شما برسد، پیروزی برای شما پیش بیاید، «لَيَقُولَنَّ» حتماً اینگونه می‌گویند که «كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ» انگار نه انگار که بین آن‌ها و شما دوستی وجود داشته است. می‌گویند: «يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ» ای کاش ما هم با رزمندگان در جبهه می‌بودیم. آن‌ها حقه‌باز و دو چهره هستند؛ اگر در جبهه شکست پیش بیاید، می‌گویند: چقدر خوب شد که ما نبودیم و اگر پیروزی پیش بیاید، خودشان را به آن راه می‌زنند که ای کاش ما هم در کربلا و با امام حسین بودیم، ای کاش در جبهه‌ها و با پیامبر بودیم «فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا» و به یک رستگاری بزرگ می‌رسیدیم.

آیۀ 74 : «فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۚ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا»

«فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» باید پیکار کنند در راه خدا؛ «الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ» یکی از موانع بزرگ جهاد، دنیاطلبی و دنیاخواهی است. چه کسانی در راه خدا پیکار می‌کنند؟ آنان که می‌فروشند زندگی دنیا را به عوض آخرت، «وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» و هر کس پیکار کند در راه خدا، «فَيُقْتَلْ» و کشته شود، «أَوْ يَغْلِبْ» یا پیروز گردد، «فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا» در آینده به او پاداشی بزرگ خواهیم داد.

چه شهدایی که جان باختند و چه عزیزان و رزمندگانی که پیروزمندانه به وطن بازگشتند…

(شرح صفحه 89 قرآن کریم)

خدانگهدار شما…

جلسه بعد