چند همسری (شرح صفحه 99 قرآن کریم)

شرح صفحه 99 قرآن کریم، سوره نساء آیات 134-128 از مجموعه دروس بر ساحل نور توسط حجت الاسلام سید جواد بهشتی را به صورت فیلم، صوت و متن پیاده شده تقدیم شما مخاطبان قرآنی می نمائیم.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

قرآن کریم، شفا بخش دردهای فردی، اجتماعی، مادی، معنوی، دنیایی و آخرتی است. حلال مشکلات…

این صفحه از قرآن کریم دربارۀ اختلافات خانوادگی است. همچنین یک داستانی در تفاسیر نقل شده که آقایی دو همسری داشته که با یکی از آن دو اختلاف پیدا کرد و همسرش تصمیم گرفت از او جدا شود.

این آیه فقط مربوط به قصۀ آن روزگار نیست، بلکه مربوط به همۀ روزگاران است. شاید بیان این قصه، به ما در فهم آیه‌ها کمک کند.

صفحۀ 99 قرآن کریم

سورۀ مبارکه نساء

آیات 134-128

آیۀ 128 : «وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا ۚ وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ۗ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ۚ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا»

«وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا» اگر زنی، دلواپس و نگران شده از شوهرش که سرکشی می‌کند، «أَوْ إِعْرَاضًا» یا قهر می‌کند، بی‌اعتنایی می‌کند به او، «فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا» مشکلی نیست، بنشینند و با هم حرف بزنند. زن یا مرد و یا هر دو، از بعضی حقوق خودشان عقب‌نشینی کنند، با یکدیگر صلح کنند. –اگر قصۀ آن مرد را قبول کنیم– هرگاه مردی دو همسر دارد، حقوقی بر او دارد، می‌توانند بنشیند و صحبت کنند و از بعضی از حقوق خودشان صرف‌نظر و صلح کنند؛ ایرادی ندارد که این کار را انجام دهند. «وَالصُّلْحُ خَيْرٌ» ادامۀ زندگی و آشتی بهتر از جدایی است. «وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ» اما در این موارد، بخل خود را می‌رساند. «شُّحَّ» به معنای «بُخل» و بُخلِ مردم به معنای بی‌گذشتی است؛ هیچکدام از مرد و زن گذشت نمی‌کنند و روی موضع خودشان پافشاری می‌کنند. در حالی که اگر یکی از آن‌ها یا هر دو نفر آن‌ها گذشت کنند، زندگی سامان پیدا می‌کند. «وَإِنْ تُحْسِنُوا» اگر احسان کنید، «وَتَتَّقُوا» و تقوا داشته باشید، «فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا» خداوند نسبت به عملکرد شما، باخبر است. فکر نکنید از دیگران پنهان می‌کنید از چشم خدا هم پنهان می‌ماند!

آیۀ بعد، آیه‌ای است که افراد زیادی با استناد به آن می‌گویند که در اسلام تعدّد زوجات نداریم و ممنوع و یا نادرست است. آیه را می‌خوانیم؛

می‌فرماید:

آیۀ 129 : «وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ ۖ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ ۚ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا»

«وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ» و شما توانایی ندارید که بین زنان عدالت برقرار کنید.

همانطور که در ابتدای سورۀ نساء خواندیم، می‌فرماید: «اگر نمی‌توانید عدالت را برقرار کنید، یک همسر کافی است». با قرار دادن این دو آیه در کنار هم، به این نتیجه می‌رسیم که اصلاً در اسلام دو همسری وجود ندارد.

در زمان امام صادق علیه السلام، یک منکر خدا و ملحد، به نام «ابن ابی عوجاء» از یکی از شاگردان امام صادق علیه السلام همین سؤال را پرسید؛ او هم به سرعت خودش را به مدینه رساند و از حضرت سؤال کرد: جمع‌بندی این دو آیه چگونه است؟

امام صادق علیه السلام فرمودند: آن آیه‌ای که در اول سورۀ نساء است دربارۀ «عدالت در حقوق و رفتار با زنان» است. ولی در این آیه، منظور از «عدالت» –عدالتی که هرگز نمی‌توانید آن را برقرار کنید–، عدالت در محبت است، چرا که میزانِ محبت دست ما نیست. به عبارت دیگر، می‌توان در «رفتار» عدالت را رعایت و مثلاً حقوق را به نسبت مساوی تقسیم کرد. در حالیکه چنین کاری را نمی‌توان با «محبت» انجام داد.

«وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ» نمی‌توانید عدالت در محبت را بین زنان به اجرا بگذارید. «وَلَوْ حَرَصْتُمْ» حتی اگر کوشش کنید. پس باید چه کاری انجام دهید؟ در حقوق عدالت را برقرار کنید. به گونه‌ای هم نباشد که «فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ» تمام علاقه‌ی خود را به سمت یکی از آن دو همسر ببرید، «فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ» آن دیگری بلاتکلیف شود؛ نه…! این ظالمانه است. «وَإِنْ تُصْلِحُوا» اگر اصلاح کنید، «وَتَتَّقُوا» –مخاطب آن، همه هستند– و تقوا پیشه کنید، «فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا» خداوند آمرزندۀ مهربان است. کوتاهی‌های گذشتۀ شما را هم می‌آمرزد.

ولی زمانی هم ممکن است هیچ چاره‌ای وجود نداشته باشد و همه گواهی دهند که جدایی برای زن و شوهر بهتر باشد!

آیۀ 130 : «وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا»

«وَإِنْ يَتَفَرَّقَا» و اگر جدا شدند از روی ناچاری، «يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ» خداوند از گشایش خود، آن‌ها را بی‌نیاز می‌کند. در مواردی، افراد دلسوز هم می‌گویند که جز طلاق راهی نیست. خداوند بندگان خود را –هم آن مردی که جدا شده و هم آن زنی که جدا شده– دوست دارد. «يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ» خداوند از سِعِه و گشایش خود، آن‌ها را بی‌نیاز می‌کند. «وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا» و خداوند گشایش دهندۀ حکیم است. حکیمانه زندگی‌ها را وسعت می‌بخشد. ضمناً بدانید که همۀ دارایی عالم از خداست. خداوند هر کاری بخواهد، می‌تواند انجام دهد.

آیۀ 131 : «وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ ۚ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا»

«وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» هر آنچه در آسمان‌ها و هر آنچه در زمین است، برای خداست. «وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ» ما مسیحی‌ها و یهودی‌های –اهل کتاب– قبل از شما را وصیت کردیم، «وَإِيَّاكُمْ» و شما مسلمان‌ها را هم سفارش می‌کنیم، «أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ» تقوا پیشه کنید، خدا را در نظر بگیرید، انصاف داشته باشید، ظلم نکنید. به پیروان تمام ادیان این را گفته‌ایم: تقوا، تقوا، تقوا… ۲۵۵ بار این واژه در قرآن آمده است. امام جمعه، در هر جمعه، خود و دیگران را سفارش می‌کند به تقوا. یعنی به گناه می‌رسید ایست کنید، ترمز کنید، خودتان را نگه دارید، دست به ظلم نزنید. «وَإِنْ تَكْفُرُوا» اما اگر شما سرپیچی کردید، گوش نکردید، «فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» به خدا نمی‌توانید ضرر بزنید، هرچه در آسمان‌ها و هرچه در زمین است برای خدا است. دقت کنید که جملۀ «همۀ دنیا برای خدا است» در این صفحه سه مرتبه آمده است. شما با اطاعت خود به خداوند نفعی نمی‌رسانید و با سرپیچی نیز به خداوند ضرری نمی‌رسانید، نفع اطاعت برای خودتان است و ضرر سرپیچی نیز برای خودتان است. «وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا» و خداوند بی‌نیاز است، «حَمِيدًا» ستایش شده است. «وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ»، برای سومین بار؛ هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای خدا است. نمی‌شود ما لج کنیم و بگوییم خدایا هر چه گفتی ما خلافش را انجام می‌دهیم! خوب به ضرر خودت است. «وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا» و خداوند محافظ و حامی‌خوبی است.

آیۀ 132 : «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرًا»

«إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ» اگر خدا بخواهد شما را می‌برد. «وَيَأْتِ بِآخَرِينَ» یک گروه دیگر را می‌آورد، «وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرًا» و خداوند بر این کار تواناست. چه ملت‌‌ها و دولت‌هایی را خداوند بُرد و دیگران را به جای آن‌ها نشاند…

آیۀ 134 : «مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا»

«مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا» این را همه بدانند، هر کس که ‌می‌خواهد ثواب دنیا را، پاداش دنیا را، « فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» پاداش دنیا و آخرت در نزد خداست. با خدا باش و پادشاهی کن. هر چه می‌خواهی پیش خداست. «وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا» و خداوند شنوای بیناست.

اگر رابطه‌هایمان با خدا را صمیمانه کنیم، هم در مسائل فردی و هم در مسائل اجتماعی و خانوادگی، خیر خواهیم دید.

بیایم با خدا رفیق شویم تا خیر ببینیم. (شرح صفحه 99 قرآن کریم)

خدانگهدار شما…