شرح صفحه 78 قرآن کریم
احکام ارث (شرح صفحه 78 قرآن کریم)
شرح صفحه 78 قرآن کریم، سوره نساء آیات 11-7 از مجموعه دروس بر ساحل نور توسط حجت الاسلام سید جواد بهشتی را به صورت فیلم، صوت و متن پیاده شده تقدیم شما مخاطبان قرآنی می نمائیم.
دانلود فایل صوتی(صفحه 78 قرآن کریم)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
سورۀ نساء به موضوع «زنان و خانواده» میپردازد.
قبل از اسلام، زنان و کودکان ارث نمیبردند. دلیل کارشان این بود که چون مردان کار میکنند یا به جنگ میروند، پس مستحق ارث گرفتن هستند. در زمان پیامبر صلی اللّْه علیه و آله و سلم، یک خانمی که شوهرش را از دست داده بود، به همراه فرزندانش، به نزد پیامبر آمد و از عموها و یا فامیل خود که تمام داراییاش را بردهاند، شکایت کرد.
پس این آیه نازل شد:
صفحۀ 78
سورۀ مبارکه نساء
آیات 11-7
آیۀ 7 : «لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَفْرُوضًا»
«لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ» برای مردان سهمی است از آنچه پدران و مادران از دارایی، به جا میگذارند. «وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ» برای زنان هم سهمی است. «مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ» از آنچه پدر و مادر و خویشان به جا میگذارند زنان هم ارث میبرند. «مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ» مبلغش کم باشد یا زیاد، «نَصِيبًا مَفْرُوضًا» جدی بگیرید یک سهم واجب. پیشنهادی نیست همه باید اطاعت کنند.
آیۀ 8 : «وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا»
«وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ» وقتی صحنۀ تقسیم ارث پیش آمد؛ ارثبران، دو ماه –کمتر یا بیشتر– بعد از اینکه فردی از دنیا رفت، در یک ساعت و خانهای قرار میگذارند که جمع شوند و ارثها را تقسیم کنند. وقتی که زمان تقسیم ارث رسید، «وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ» در مجلس تقسیم ارث، بعضی از خویشانی که ارث نمیبرند نیز حاضر شدند. در حال تقسیم ارث هستند که زنگ در خانه به صدا در میآید، خاله، عمه و یا خواهر که ارث هم نمیبرند، آمدهاند…
«وَالْيَتَامَىٰ» و یا یکی از یتیمهای فامیل آمده است، «وَالْمَسَاكِينُ» و یا یکی از فقرای فامیل آمده، اگر این صحنه پیش آمد «فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ» از آن ارث مقداری به این میهمانان بدهید. این کار واجب است؟ نه… به عنوان یک حکم اخلاقی، یا هدیه، به این مهمانانی که ارث نمیبرند هم چیزی بدهید. این دستور خدا است. «وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا» و با آنها پسندیده سخن بگویید، اخمهایتان را در هم فرو نبرید. بداخلاقی نکنید. و نگویید چرا آنان، حالا که آمدیم ارث را تقسیم کنیم، از راه رسیدند؟
آیۀ 9 : «وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا»
دوباره به موضوع اداره و سرپرستی زندگی یتیمان برمیگردد:
«وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ» کسانی که زندگی یتیمان را سرپرستی میکنند، بترسند از ظلم کردن به مال آنان. اگر به این فکر کنند که ممکن است از خودشان نیز یتیمانی ضعیف و ناتوان باقی بماند که موجب دلواپسی آنان شود، آنگاه میترسند و نسبت به دارایی یتیمان دستاندازی نمیکنند. «فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ»، تقوا در قرآن، دویست و پنجاه و چند بار آمده است که خیلی از آن موارد در خانواده و در مسائل مالی است. خدا را در نظر بگیرید. از مخالفت خدا پرهیز کنید. «وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا» با محبت، مستند و درست سخن بگویید.
آیۀ 10 : «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا»
«إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا» آنان که دارایی یتیمان را از روی ظلم و ستم میخورند، «إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا» آنها در شکمهایشان آتش میخورند. این آیه از آیات عجیب قرآن است و بیانگر این مطلب است که به جز این جهان مادی و حسی که مشاهده میکنیم، خبرهای دیگری هم در این عالم وجود دارد. شاید فردی پیتزا، گوشت و کباب بخورد، اما قرآن دربارۀ او میفرماید «آتش میخورد». «وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا» و –کسانی که مال یتیم میخورند– به زودی در آتش سوزان خواهند سوخت.
از آیۀ 11 به بعد، آیاتِ سورۀ نساء دربارۀ موضوع ارث است. یک موضوع فوق العاده مهم که انسان دربارۀ دارایی خود چگونه فکر کند تا امیدوارکننده باشد. اسلام میفرماید: دارایی هر کس به وارثان او -و نه به دولت- میرسد. پس اگر بدانم که دارایی من به فرزندانم میرسد، تلاش بیشتری خواهم کرد، به عنوان مثال اگر کارخانهای داشته باشم، آن را توسعه میدهم. این احکام اسلام است.
آیۀ 11 : «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ۚ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ۚ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ۚ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا»
«يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ» خداوند سفارش میکند شما را دربارۀ ارث فرزندانتان. «لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ» برای پسران به اندازۀ دو برابر دختران. خوب همین جا سؤال پیش میآید: حاج آقا! مگر جان پسران شیرینتر است؟! مگر خون پسران خوش رنگتر است؟ چرا؟ دختران چه گناهی دارند؟! در پایان این صفحه میفرماید: این آیهها حکمتهایی دارد. خدای حکیم و خدای علیم، این دستورات را داده است.
اگر فرض کنیم ارثی که در یک سال به مردم ایران میرسد، ۳۰ میلیارد باشد، بر اساس این قاعده، باید ۲۰ میلیارد آن به پسران و ۱۰ میلیارد آن به دختران برسد. از نظر اسلام، دختران هیچ وظیفهای ندارند و میتوانند آن پول را پس انداز کنند. اما پسران در هنگام ازدواج، باید نیمی از آن را به عنوان مَهریه و نفقه هزینه کنند. در حقیقت این خانمها هستند که دو برابر میبرند ولی در گامهای نخست اینگونه پیدا نیست. یک حکمتی پشت این ماجرا وجود دارد. علاوه بر این، همه جا زن و مرد متفاوت نیستند، بلکه در بسیاری از موارد پدر و مادر سهمهایشان به یک مقدار است و سهم پدر (برادر) دو برابر مادر (خواهر) نیست. پس این گونه نیست که جنسیت همه جا دخالت داشته باشد.
«فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً» اما اگر کسی که از دنیا رفته و پسری نداشته و فقط از او دخترانی باقی مانده باشد. «فَوْقَ اثْنَتَيْنِ» دو یا چند دختر مانده، «فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ» دو سوم ارث بین این دختران به طور مساوی تقسیم میشود. «وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً» اما اگر یک تک دختر مانده باشد، «فَلَهَا النِّصْفُ» نصف ارث به آن دختر میرسد.
به پدر و مادر چقدر ارث میرسد؟ «وَلِأَبَوَيْهِ» و برای پدر و مادر «لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ» برای هر یک از پدر و مادر، یک ششم، «مِمَّا تَرَكَ» از آن دارایی که باقی مانده. «إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ» اگر کسی که از دنیا رفته، فرزند یا فرزندانی دارد، «فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ» اما اگر فرزند ندارد، «وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ» و پدر و مادر وارثان او هستند، «فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ» مادر یک سوم، پدر دو سوم. «فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ» اگر کسی که از دنیا رفته، برادرانی داشته باشد، «فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ» برای مادر یک ششم. البته همۀ این تقسیمها، «مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا» بعد از انجام دادن وصیتی است که وصیت شده است. اول باید به وصیت عمل شود، «أَوْ دَيْنٍ» و بعد به دیون و بدهکاریها پرداخته شود، سپس باید آن ارث تقسیم شود. «آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ» شما نمیدانید که پدرانتان یا فرزندانتان، کدام به شما نزدیکتر هستند؟ آیا میخواهید کارتان به درستی نزدیک باشد، احکام خدا را عمل کنید.
«لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا» نمیدانید نفع کدام یک از اینها، پدر و مادر برای شما بیشتر است یا فرزندان؟ «فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ» این سهمهایی که گفته شد، واجبی است از جانب خدا. «إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا» خداوند داناست و دستوراتش با هدف، با حکمت است.
(صفحه 78 قرآن کریم)
خدانگهدار شما…
صفحۀ 76 قرآن کریم
